Tenstoonstelling 500 jaar kijken naar natuur. Het mooiste botanische beeldmateriaal van de 16de tot de 20e eeuw werd geselecteerd

In 2026 viert het Museum Plantin-Moretus de 500ste verjaardag van Carolus Clusius (1526-1609), een arts en botanicus uit de Nederlanden. Daarom trakteert het museum jullie op het mooiste botanische beeldmateriaal uit de eigen collecties, van de 16de tot de 20ste eeuw. We focussen op thema’s zoals wilde planten, bomen, paddenstoelen, sierbloemen, en groenten en fruit, te zien in oude boekillustraties en de houtblokken waarmee die gedrukt werden, naast fraai prentmateriaal en moderne tekeningen.

Samen met Rembert Dodoens en Matthias Lobelius maakte Carolus Clusius deel uit van het botanische driespan uit de 16de eeuw, dat de grondslag legde van deze belangrijke wetenschappelijke discipline. De meeste werken van deze auteurs werden uitgegeven door Christoffel Plantijn. Het Museum Plantin-Moretus bewaart nog steeds zo’n 4.000 houtblokken waarmee de botanische illustraties in die boeken werden gedrukt. De selectie van de tentoonstelling werd gemaakt met hulp van externe partners zoals de Groendienst en Natuurpunt. Ook stadsdichter Esohe Weyden levert een bloemrijke bijdrage.

De tentoonstelling “Planten van Plantijn”, loopt van 21.03-02.08.2026 in het museum Plantin-Moretus te Antwerpen.

Voor de selectie van mycologische prenten werd AMK gevraagd. Hieronder vindt u het verslag van deze voorbereiding.

Herdenking geboortejaar Carolus Clusius in 2026

Museum Plantin-Moretus van Antwerpen nodigt AMK uit tot samenwerking

Tekst: Lieve Deceuninck en Karel Demeyere

Herdenking geboortejaar Carolus Clusius in 2026

In 2026 is het 600 jaar geleden dat Carolus Clusius geboren werd als Charles de l'Écluse (Atrecht, 18 februari 1526 – Leiden, 4 april 1609). Zijn geboorteplaats Atrecht, nu Arras, hoorde toen bij het Graafschap Vlaanderen. Clusius was een invloedrijke Vlaamse botanicus en arts. Hij was een van de grondleggers van de moderne botanica. De Hortus Botanicus in Leiden is nog steeds gewijd aan de planten van Clusius. Deze verjaardag wordt in de bloemen gezet door het museum Plantin-Moretus met een tijdelijke tentoonstelling in 2026 op basis van hun rijke collectie met zeldzame drukken en prenten van flora en funga.

Voor de voorbereiding van deze tentoonstelling werden meerdere natuurverenigingen gecontacteerd. AMK werd gevraagd een 30-tal mycologische objecten te selecteren uit hun prentenkabinet, typografische collecties en houtblokken. Alle stukken komen uit de drukkerij van Plantijn. De selectie betreft niet uitsluitend publicaties van Charles de l’Écluse maar ook van andere botanici uit die periode. 

Selectie van mycologische prenten en houtblokken

Na een verkennend overleg tussen de organisatoren van de tentoonstelling en enkele AMK-geïnteresseerden volgde een eerste triage. 

Dit gebeurde aan de hand van een digitale presentatie door Roberto Dewulf-Ortega, stagiair Museum Plantin-Moretus, in de bioruimte van UAntwerpen (fig. 1). 

Fig. 1. Eerste selectie in de bioruimte: van een 100-tal mycologische prenten naar 20.

Het werd een adembenemende avond bij al dat moois, de bijhorende verhalen en de historische situering. Zo bleek het hout van ‘palmboompje’ (Buxus sp.) vaak gebruikt als drukblok, hard genoeg om meerdere drukken te doorstaan maar niet te hard zodat het insnijden van de tekening nog vlot verliep.

De definitieve selectie ging door onder leiding van Joost Depuydt (conservator typografische collecties) in de leeszaal van het museum (fig. 2-3).

Fig. 2. Selectie van houtblokken en een 10-tal prenten in de leeszaal van het museum.

Fig. 3  Een met de hand ingekleurde publicatie

Natuurlijk mocht ook het werk van Franciscus van Sterbeeck in de keuze niet ontbreken. Frans van Sterbeeck (1630-1693) was een Antwerpse pastoor met een uitgesproken botanische belangstelling. Zijn interesse voor paddenstoelen was gewekt door de mycologische geschriften van Carolus Clusius en aangescherpt door het toenemende gebruik van campernoelien in de keuken. Herlees zeker ook Sterbeeckia nr.10 , een nummer volledig gewijd aan Frans Van Sterbeeck, naar wie werd het KVMV-tijdschrift Sterbeeckia vernoemd werd (fig. 4).

Fig. 4.       Theatrum fungorum, oft het toneel der campernoelien, Frans van Sterbeeck.

Van drukkerij tot werelderfgoed

Het voormalige huis en de drukkerij van Christoffel Plantijn en zijn nazaten, de familie Moretus, is een uniek voorbeeld van een drukkerij uit de 16e en 17e eeuw en staat sinds 2005 op de Werelderfgoedlijst van UNESCO. Het bedrijf werd een van de grootste boekdrukkerijen van Europa. Plantijn werkte niet alleen voor koning Filips II van Spanje maar ook voor Justus Lipsius, de belangrijkste humanist na Erasmus. Van 1576 tot 1585 was Plantijn werkzaam als drukker van de Universiteit Leiden.

Carolus Clusius had een belangrijke band met Christoffel Plantijn, voornamelijk via zijn werk als botanicus. Plantijn drukte Clusius' botanische boeken, waaronder beschrijvingen van de Spaanse en Oostenrijkse flora, evenals zijn magnum opus, "Rariorum plantarum historia". Clusius' werk, verspreid door Plantijn, speelde een cruciale rol in de verspreiding van de aardappel en de tulp in Europa. Hij is de schepper van een van Europa's eerste botanische tuinen in Leiden en kan worden beschouwd als 's werelds eerste mycoloog en de grondlegger van de tulpenteelt. Hij was ook de eerste die echt wetenschappelijke beschrijvingen van planten opmaakte.

Meerdere auteurs van planten- en paddenstoelensoorten betuigden hun erkenning aan Clusius door hem in een wetenschappelijke soortnaam op te nemen.

Het museum is altijd een bezoek waard en menig Antwerpenaar zal dit al meermaals bezocht hebben. Misschien eerst als jengelende peuter aan de hand van moeder of grootmoeder, later met een klasbezoek maar uiteindelijk met veel interesse regelmatig terugkerend als volwassene.

De tentoonstelling “Planten van Plantijn” (incl. zwammen), loopt van 21.03-02.08.2026 in het museum Plantin-Moretus te Antwerpen.

Internetbronnen:

https://kvmv.be/publicatie/sterbeeckia-10 

https://museumplantinmoretus.be/nl

https://nl.wikipedia.org/wiki/Plantijn

https://nl.wikipedia.org/wiki/Carolus_Clusius

https://www.plantennamen.info/beroemde-botanici/carolus-clusius